دکتر فرید فرخی
عادات غذایي در زمان کودکي شکل مي گیرند و بر سلامت عمومي و سلامت دهان بسیار موثر مي باشند، مشکل مصرف مواد قندي به میزان زیاد، معمولاً ازهمان اوائل دوران کودکي با معرفي غذاها و نوشیدني هاي حاوي مواد قندي در ماه هاي اول زندگي شروع مي شود. مدارس ازجمله مکان هایي هستند که نقش مهمي را در آموزش سلامت کودکان دارند، بطوریکه در ایجاد عادات غذایي سالم در کودک کمک مي کنند . البته جهت موثر واقع شدن آموزش ها بایستي آموزش با عملکرد و فعالیت موثر درمدرسه همراه باشد مانند اجراي برنامه هایي درخصوص عرضه میان وعده ها و خوراکي هاي سالم دربوفه هاي مدارس . پس ازخوردن غذا و رسیدن موادقندي به میکروب هاي پلاک میکروبي، حدوداً 2-5 دقیقه بعد، اسیدتولید مي شود که درطي 10 دقیقه میزان این اسید به حداکثر میزان خود مي رسد و تا حدود یک ساعت، محیط دهان درحالت اسیدي باقي مي ماند تا به حالت عادي برگردد. به همین علت بسیارتاکید مي شود که درصورت همراه نداشتن مسواک، حداقل دهان خود را پس از مصرف موادغذایي با آب شستشو دهید.
ازعوامل مهم ایجادکننده پوسیدگي ، کربوهیدرات هاي قابل تخمیر هستند (قندها یا نشاسته هاي پخته) . قندهاي موجود در مواد غذایي مختلف یا نوشیدني ها داراي خاصیت پوسیدگي زایي متفاوتي مي باشند .
الف : قندهاي موجود در میوه ها و سبزیجات و غذاهاي حاوي نشاسته پخته مثل برنج و سیب زمیني داراي خاصیت پوسیدگي زایي پایین مي باشند .
ب : قندهاي موجود در فرآورده هاي لبني ( شیرومشتقات آن ) غیرپوسیدگي زا هستند .
ج : قندهاي موجود درمواد غذایي مثل عسل، آب میوه ، شکر، شیریني ها ، نوشابه ها و بیسکویت ها بسیار پوسیدگي زا مي باشند .
بطورکلي پوسیدگي زایي موادغذایي تحت تاثیر عوامل زیر قرار مي گیرد :
- شکل ماده غذایي: شکل ماده غذایي ( بصورت جامدیا مایع بودن،) مدت زمان تماس دندان با ماده غذایي را مشخص مي کند. مایعات درمقایسه با غذاهاي جامد مانند بیسکویت وکیک ها به سرعت ازمحیط دهان پاک مي شوند لذا خاصیت پوسیدگي زایي کمتري دارند . موادقندي مثل آبنبات ، خوشبوکننده هاي نعنایي دهان که به آهستگي در دهان حل مي شوند داراي خاصیت پوسیدگي زایي بیشتري مي باشند .
- قوام ماده غذایي: تنقلاتي که قدرت چسبندگي بیشتري برسطح دندان ها دارند ( مثل چیپس ، گز، سوهان، شکلات) مدت زمان طولاني تري درتماس با دندان مي باشند . بنابراین میزان پوسیدگي زایي آنها بیشترخواهد بود .
- دفعات مصرف موادغذایي: با هر بار مصرف مواد قندي، محیط پلاک میکروبي، اسیدي شده و منجربه پوسیدگي مي شود. بنابراین هرچه دفعات مصرف این مواد کمتر باشد، احتمال ابتلا به پوسیدگي پایین تر مي آید. از تکرار استفاده از خوردني ها و تنقلات شیرین در فواصل وعده هاي اصلي غذایي باید خودداري شود.
- ترکیب و ترتیب غذاهاي مصرفي: مصرف غذاها با هم مي توانند اثرات پوسیدگي زایي را کاهش یا افزایش دهند. بطور مثال استفاده از نوشابه ها و غذاهاي حاوي مواد قندي همراه با سایر مواد غذایي دیگر، فرصت مناسب براي تولید اسید را فراهم مي کنند. درحالي که استفاده از غذاهاي حاوي کلسیم ( مثل ماست بدون چربي وپنیر ) یا فلوراید ( مثل اسفناج پخته شده، پنیر و ذرت کنسرو شده ) و نیز غذاي سفت و حاوي فیبر ( مثل میوه وسبزیجات خام و مرکبات ) همزمان با سایر مواد غذایي تاثیر مثبتي را درکاهش پوسیدگي زایي دارد .
آیا مي توان مواد قندي را کاملا ازغذاهاي روزانه خارج کنیم ؟ پاسخ منفي است .
موادقندي ونشاسته دار را از رژیم غذایي نمي توان حذف نمود ، ولي با رعایت توصیه هاي تغذیه اي مناسب از اثرات پوسیدگي زایي آنها مي توان کاست.
توصیه هاي تغذیه اي:
- بهتر است به عنوان میان وعده به جاي شیریني از میوه هاي تازه و سبزیجات، ماست ساده و مغزها ( بادام، گردو و…. ) استفاده شود.
- مصرف مواد قندي محدود به وعده هاي اصلي غذایي ( صبحانه، نهار، شام ) گردد که پس ازآنها مسواک زده شود.
- درصورت مصرف هر نوع ماده قندي، لازم است بلافاصله دندان ها را مسواک زد و درصورت عدم دسترسي چند مرتبه دهان و دندان را با آب شستشو داد.
- فست فود، نوشابه ها و تنقلات شیرین نبایستي به صورت روزمره به کودکان داده شود .
- درصورت استفاده ازشربت هاي دارویي و تقویتي شیرین بعد از هر بار مصرف جهت پاک شدن ازسطح دندان ها به کودک میزان کافي آب داده شود .
- استفاده از محصولات لبني ( مثل پنیر ) درپایان وعده غذایي باعث کاهش میزان اسید دردهان مي گردد. شاید اقدام به خوردن لقمه اي نان و پنیر درآخر هر وعده غذایي مانند گذشتگان عادت غذایي مناسب باشد.
درصورت مصرف شیریني جهت کاهش اثرپوسیدگي زایي آن، استفاده همزمان با شیر به دلیل داشتن فسفر و کلسیم که یونهاي لازم را براي آهکي شدن مجدد مینا در اختیار دندان قرار مي دهند توصیه مي گردد .
- استفاده ازمواد غذایي خام ( سبزي ) با غذاهاي پخته ( وعده اصلي غذایي) علاوه بر پاکسازي غذا از سطح دندان ها به افزایش جریان بزاق نیزکمک مي کند .
- استفاده از آب بین وعده هاي اصلي غذایي توصیه مي گردد.
- بهتر است کودک پس از وعده غذایي شام و قبل از خوابیدن از میان وعده هاي حاوي کربوهیدرات استفاده نکند.
- درصورت تمایل کودک به مصرف آدامس ، استفاده از آدامس هاي بدون قند توصیه مي گردد .
- بلافاصله پس از مصرف نوشیدني هاي اسیدي مثل آب پرتقال نباید دندان ها را مسواک کرد. زیرا مي تواند باعث سایش بر روي دندان ها گردد، پس باید مدتي پس از مصرف این نوشیدني ها مسواک زد .